Καναδάς: Μένει ή φεύγει η πολιτεία της Αλμπέρτα;

Μένουμε στον Καναδά ή φεύγουμε σε αυτόν; Αυτό το απλό ερώτημα συνοψίζει το δίλημμα του δημοψηφίσματος στο οποίο καλούνται να απαντήσουν περισσότεροι από τρία εκατομμύρια πολίτες της πολιτείας Αλμπέρτα. Τα δύο στρατόπεδα -της παραμονής και της ανεξαρτησίας- έχουν το καθένα τα δικά του επιχειρήματα. Γιατί ψηφίζει η Αλμπέρτα; Στο διαδικαστικό σκέλος του δημοψηφίσματος, η εκλογική διαδικασία ολοκληρώθηκε πριν περίπου μία ώρα, διαρκώντας συγκεκριμένα από τις 6:00 μ.μ. της Δευτέρας έως τις 5:00 π.μ. τα ξημερώματα της Τρίτης. Περισσότεροι από 450.000 έχουν ήδη ψηφίσει μέσω επιστολικής ψήφου. Δέκα είναι συνολικά τα ερωτήματα στα οποία καλούνται να απαντήσουν οι πολίτες. Το σημαντικότερο αφορά την παραμονή της Αλμπέρτα στο καναδικό κράτος ή την απόσχιση και ανεξαρτητοποίησή της. Η ακριβής διατύπωσή του είναι η ακόλουθη: «Πρέπει η Αλμπέρτα να παραμείνει επαρχία του Καναδά ή θα πρέπει να κινήσει διαδικασία βάσει του καναδικού Συντάγματος, για τη διεξαγωγή δεσμευτικού δημοψηφίσματος απόσχισης»;. Τα άλλα εννέα περιλαμβάνουν συγκεκριμένα ερωτήματα, τα οποία χωρίζονταν σε δύο βασικές κατηγορίες: α) Μεταναστευτική Πολιτική και Κοινωνικές Υπηρεσίες, β) Συνταγματικές Αλλαγές. Στην πρώτη κατηγορία βρίσκουμε προτάσεις όπως ο έλεγχος των μεταναστευτικών ροών από την πολιτεία και δωδεκάμηνη αναμονή πριν την πρόσβαση σε κοινωνική πρόνοια, που αν υιοθετηθούν θα σημάνουν την αυστηροποίηση της μεταναστευτικής πολιτικής. Στη δεύτερη, μια σειρά από μέτρα που εξασφαλίζουν αυξημένη αυτονομία στην τοπική κυβέρνηση, όπως την υπεροχή του τοπικού δικαίου, τον διορισμό των δικαστών και το δικαίωμα εξαίρεσης από ομοσπονδιακά προγράμματα (opt-out). Ως προς την απόσχιση, σε περίπτωση που το «Ναι» υπερισχύσει εξουσιοδοτεί την κυβέρνηση να ξεκινήσει τις απαραίτητες διαδικασίες, ώστε στο μέλλον να διοργανωθεί ένα δεύτερο και πλέον νομικά δεσμευτικό δημοψήφισμα αποκλειστικά για την ανεξαρτησία της Αλμπέρτα. Παρόμοια ισχύ έχει το πακέτο ερωτημάτων για τη μετανάστευση και τις κοινωνικές υπηρεσίες, ενώ δεσμευτικά είναι τα ερωτήματα που σχετίζονται με τα συνταγματικά ερωτήματα. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Αλμπέρτα είχε ήδη προγραμματίσει τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος από τον Φεβρουάριο, πολύ πριν τεθεί το ζήτημα της απόσχισης. Αυτό τελικά προέκυψε μετά από πρωτοβουλία της οργανωμένης ομάδας αυτονομιστών Stay Free Alberta, η οποία συγκέντρωσε περίπου 225.000 υπογραφές με αίτημα τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για την απόσχιση της επαρχίας. Στο μεταξύ, μια ομάδα πολιτών που υποστήριζε την παραμονή στον Καναδά με ονομασία Forever Canadian, οργανώθηκε και συγκέντρωσε πάνω από 400.000 υπογραφές για να πιέσει προς την αντίθετη κατεύθυνση. Στις 13 Μαΐου 2026, το δικαστήριο ακύρωσε νομικά την πρωτοβουλία των αυτονομιστών, κρίνοντας ότι παραβιάστηκαν τα δικαιώματα των Αυτοχθόνων (First Nations), καθώς δεν είχε προηγηθεί συνταγματική διαβούλευση μαζί τους. Με το σκεπτικό το ζήτημα να μην αφεθεί να σέρνεται στα δικαστήρια η Συντηρητική πρωθυπουργός της Αλμπέρτα Ντανιέλ Σμιθ πέρασε νέο κυβερνητικό διάταγμα στις 28 Μαΐου 2026, ενσωματώνοντας το ερώτημα της απόσχισης ως 10ο ερώτημα στο ήδη προγραμματισμένο ψηφοδέλτιο της 19ης Οκτωβρίου. Αλμπέρτα εναντίον Τριντό Πώς εξηγείται όμως το αυτονομιστικό κίνημα της Αλμπέρτα και η εξέλιξη της απόσχισης από περιθωριακό σκοπό σε υπαρκτό σενάριο; Η κόντρα της πλούσιας σε κοιτάσματα πετρελαίου πολιτείας με το ομοσπονδιακό κράτος δεν είναι σημερινή αλλά ανάγεται στη δεκαετία του ’80, όταν πρωθυπουργός του Καναδά ήταν ο φιλελεύθερος Πιέρ Τριντό, πατέρας του μετέπειτα πρωθυπουργού Τζάστιν Τριντό. Συγκεκριμένα τον Οκτώβρη του 1980, εν μέσω παγκόσμιας πετρελαϊκής κρίσης η κυβέρνηση Τριντό προσπάθησε μέσα από τη θέσπιση του Εθνικού Ενεργειακού Προγράμματος (NEP) να ελέγξει τις τιμές για να προστατεύσει τους καταναλωτές και τη βιομηχανία του ανατολικού Καναδά επιβάλλοντας σειρά φορολογικών μέτρων στις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου της πολιτείας. Οι κυβερνητικές πρωτοβουλίες είχαν ως αποτέλεσμα την αναδιανομή εσόδων υπέρ της ομοσπονδιακής κυβέρνησης αλλά δημιούργησαν πραγματικό οικονομικό σοκ στην οικονομία της Αλμπέρτα, αφού η απότομη μείωση των εσόδων συνοδεύτηκε από απώλεια χιλιάδων θέσεων εργασίας και φυγή επενδύσεων προς τις ΗΠΑ. Τις οδυνηρές επιπτώσεις του ΝΕΡ ακολούθησε διόλου τυχαία το κίνημα του αυτονομισμού, με τη δημιουργία των πρώτων ανοιχτά αυτονομιστικών κομμάτων. Το 1982, το κόμμα Western Canada Concept (WCC) που υποστήριζε την απόσχιση τεσσάρων πολιτειών του Δυτικού Καναδά κατάφερε μια ιστορική νίκη, εκλέγοντας τον πρώτο αυτονομιστή βουλευτή στο τοπικό κοινοβούλιο της Αλμπέρτας. Η αποχώρηση του Τριντό το 1984 εξομάλυνε την ένταση, με το αίτημα της απόσχισης να υποχωρεί. Αναβίωσε όμως το 2019, όταν ο γιος του Πιέρ, ο Τζάστιν Τριντό, επανεκλέχθηκε Πρωθυπουργός του Καναδά. Λόγω των περιβαλλοντικών πολιτικών του (όπως ο φόρος άνθρακα) που έπλητταν ξανά την πετρελαϊκή βιομηχανία, γεννήθηκε το κίνημα Wexit (παράφραση του Brexit, που σήμαινε Western Exit / Έξοδος της Δύσης). Το σύνθημα άλλαξε σε «Η Δύση θέλει να φύγει». Η δυσαρέσκεια από τις πολιτικές Τριντό, σε συνδυασμό με τις περιοριστικές πολιτικές της πανδημίας που έριξαν κατακόρυφα τη ζήτησε σε πετρελαϊκά προϊόντα και προκάλεσαν βαθιά οικονομική ύφεση στην Αλμπέρτα (πρώτη του ΑΕΠ κατά 8,2% το 2020) αναζωπύρωσαν το αποσχιστικό κίνημα. «Η ιδέα δεν είναι νέα. Το νέο είναι ότι οι άνθρωποι μιλάνε ανοικτά πλέον για αυτή» σημείωνε ο κυβερνητικός βουλευτής Κόρει Χόγκαν μιλώντας στην αμερικανική εφημερίδα New York Times τον Ιούνιο. Και συμπλήρωνε ότι κυριαρχεί το αίσθημα ότι «η Αλμπέρτα δε μετράει». «Νιώθουμε αδιαφορία ή εχθρότητα από την Ανατολή» κατέληγε ο ίδιος. Καναδικό Brexit; Στο αμιγώς πολιτικό σκέλος οι περισσότερες δημοσκοπήσεις δείχνουν άνετη επικράτηση της παραμονής. Δημοσκόπηση της Leger κατέγραψε 70% υπέρ της παραμονής, 22% υπέρ της έναρξης της διαδικασίας για δεσμευτικό δημοψήφισμα απόσχισης και 7% αναποφάσιστους. Αντίστοιχη έρευνα της Janet Brown Opinion Research για το τηλεοπτικό δίκτυο CBC στα τέλη Σεπτεμβρίου έδωσε 72% στην παραμονή και 23% στην αντίθετη επιλογή, με ελαφρώς μεγαλύτερη υποστήριξη στην απόσχιση μεταξύ ανδρών και κατοίκων αγροτικών περιοχών. Η παραμονή στηρίζεται τόσο από τη Σμιθ, όσο από τον πρωθυπουργό Μαρκ Κάρνεϊ, που μεγάλωσε στην πολιτειακή πρωτεύουσα Έντμοντον, και τον ηγέτη της συντηρητικής αντιπολίτευσης Πιερ Πουαλιέβρ. Υπέρ της παραμονής τάσσονται και οι κοινότητες των Αυτοχθόνων, οι οποίοι ανησυχούν ότι μία απόσχιση θα έθετε σε άμεσο κίνδυνο τα κυνηγετικά, αλιευτικά και ιδιοκτησιακά δικαιώματα που απολαμβάνουν επίσημα εντός της καναδικής επικράτειας Υπάρχει και εναλλακτική ανάγνωση. Πολιτικοί αναλυτές επισημαίνουν ότι το πολιτικό τοπίο στον Καναδά έχει πλέον αλλάξει βαθιά, καθώς η «πόρτα» του αυτονομισμού άνοιξε και επίσημα. Όπως δήλωσε ο Κόρι Μόργκαν, ηγέτης της αυτονομιστικής ομάδας Pathway to Independence μιλώντας στο ειδησεογραφικό πρακτορείο Reuters: «Το γεγονός ότι περίπου το 25% με 30% των ψηφοφόρων στηρίζει την έναρξη διαδικασίας απόσχισης δείχνει ότι ένας στους τρεις ή τέσσερις κατοίκους της Αλμπέρτα αισθάνεται πλήρως αποξενωμένος από το ομοσπονδιακό κράτος». «Όταν μια κυβέρνηση βάζει για πρώτη φορά ένα τέτοιο ερώτημα στο επίσημο ψηφοδέλτιο, νομιμοποιεί τη συζήτηση στη συνείδηση των πολιτών. Η ιστορία έχει δείξει ότι τέτοια κινήματα σπάνια εξαφανίζονται μετά από μια πρώτη εκλογική ήττα· αντίθετα, τείνουν να ριζώνουν και να αναμένουν την επόμενη πολιτική ή οικονομική κρίση για να ανακάμψουν» τονίζει στο ίδιο μέσο καθηγητής Πολιτικών Επιστημών Ντουέιν Μπρατ από το Πανεπιστήμιο Mount Royal του Κάλγκαρι. Και σημειώνει καταληκτικά: «Η κατάσταση από εδώ και πέρα είναι το ζήτημα. Αν οι αυτονομιστές θα επιμείνουν, αν θα διαμορφωθούν σε κόμμα ή θα διασπαστούν. Το θέμα πάντως δεν πρόκειται να εξαφανιστεί. Δε συνέβη κάτι τέτοιο με το Brexit».