Esperanta Vikipedio en pralingva ciklo

Vikipediaj artikoloj en la plej multaj lingvoj fine kondukas al la temo ”filozofio”, se oni sufiĉe profunde esploras la ligilojn en ili. Tio tamen ne validas pri la Esperanta Vikipedio. Anstataŭ filozofio, la esperantistaj vikipediistoj ŝajnas trovi la lingvon bazo de ĉio. Eĉ se Esperanto fidele ĉiam rekondukas al si mem, skribas Marc van Oostendorp. Ekzistas amuza ludo, kiun oni povas ludi per Vikipedio. Elektu iun ajn artikolon, alklaku la unuan ligilon en la teksto, poste la unuan ligilon de la nova paĝo, kaj tiel plu. En la angla Vikipedio okazas io surpriza: preskaŭ ĉiuj artikoloj, pli aŭ malpli frue, alvenas al unu sama paĝo – ”filozofio”. Vikipediisto malkovris tion ĉirkaŭ 2011, kaj la afero fariĝis fama kiam ĝi aperis en konata retbildstrio. Antaǔ kelkaj semajnoj aperis filmeto pri la fenomeno en la YouTube-a kanalo de Vikipedio. Komputila kontrolo montras ke en 2011 pli ol 90 procentoj de la artikoloj kondukis al ”filozofio”, kaj en 2016 jam ĉirkaŭ 97 procentoj. La klarigo verŝajne estas ke la unua ligilo de artikolo kutime kondukas al iom pli ĝenerala nocio. La artikolo pri hundo kondukas al ”mamulo”, de tie al ”besto”, poste al ”organismo”, kaj tiel oni paŝo post paŝo grimpas de la konkreto al la abstrakto, ĝis oni atingas la plej abstraktan nocion de ĉiuj, la filozofion. Sed tio ne validas por ĉiuj lingvoj. La fenomeno estas forta nur tie, kie la unuaj ligiloj efektive kondukas ĉiam pli alten, al ĉiam pli abstraktaj nocioj. En la germana, franca kaj rusa Vikipedioj la afero similas al la angla, sed la itala prefere konverĝas al ”psikologio”. Kelkaj orient-aziaj eldonoj pli volonte alvenas al ”homo” aŭ ”tero”, kaj la japana tute ne montras la fenomenon. Ankaŭ la nederlanda devias, kaj iras al ”scio”. Ŝajnas do, ke ĉiu lingva eldono havas sian propran preferatan celon – kvazaŭ spegulon de tio, kion ĝia komunumo opinias plej fundamenta. Mi scivolis, kien kondukas Esperanto-Vikipedio, kaj decidis mem provi. La metodo estis simpla. Mi prenis mil hazarde elektitajn artikolojn kaj, je ĉiu el ili, sekvis la unuan ordinaran ligilon en la teksto, ĝis la vojo aŭ enfalis en senfinan ciklon, aŭ haltis pro manko de plua ligilo. La rezulto estas klara: en Esperanto la vojoj ne kondukas al ”filozofio” kiel en la angla. Preskaŭ kvarono de ili – 23,7 procentoj – finiĝas en unu sama ciklo, kiu senfine pendolas inter ”hindeŭropa lingvaro” kaj ”hindeŭropa pralingvo” – fermita rondeto pri la historio de la lingvoj. La dua plej ofta celo estas la ciklo ”fotosintezo – plantoj” (10,9 procentoj), kaj la tria ”arto – artverko” (7,1 procentoj). Kune, tiuj tri cikloj kaptas preskaŭ naŭ el ĉiuj dek vojoj, kiuj entute atingas ciklon; la cetero disiĝas en kelkdek etajn buklojn. Filozofio ja aperas survoje – 13,4 procentoj de la vojoj trapasas ĝin – sed ĝi neniam estas la lasta halto. La kialo estas simpla: la unua ligilo de la paĝo ”filozofio” mem kondukas al ”antikva greka lingvo”, kaj de tie la vojo tuj glitas en la lingvan ciklon. Alia ekzemplo: ekirante de la blazono de Nord-Koreio, oni pasas tra akvo, materio, la universo, geometrio, matematiko, logiko kaj – jes – filozofio, por fine alteriĝi ĉe la greka lingvo kaj la hindeŭropa pralingvo. Eĉ la filozofio mem do, en Esperanto, fine submetiĝas al la lingvo. Estas ankoraŭ unu frapa cifero. Pli ol duono de la artikoloj – 53 procentoj – kondukas al sakstrato: ili estas tiel mallongaj, ke ili enhavas neniun uzeblan ligilon en sia teksto. En la angla tio preskaŭ ne ekzistas. Tio signifas ion pri Esperanto-Vikipedio, kiu konsistas el multege da etaj artikoloj, ofte nur kelkfrazaj; multaj ludoj do finiĝas antaŭ ol vere komenciĝi. La vojoj kiuj efektive atingas ciklon, bezonas por tio meznombre ĉirkaŭ naŭ paŝojn. Ĉiu Vikipedio havas sian propran gravitocentron, kaj tiu de Esperanto estas ne la filozofio, sed la lingvo. Tio ne surprizas. La esperanta Vikipedio estas verkata grandparte de homoj, kiuj amas lingvojn, kaj iliaj artikoloj emas jam ĉe la unua ligilo konduki al landoj, popoloj kaj lingvoj – kaj de tie al la hindeŭropa radiko de preskaŭ ĉio. La ludo do diras malpli pri la strukturo de la mondo ol pri la homoj, kiuj verkis la enciklopedion. Kaj la datumoj havas ankoraŭ etan donacon. Inter la malgrandaj cikloj troviĝas unu, kiu pendolas inter ’Judoj’ kaj ’Zamenhof’. La kreinto de Esperanto do ricevis sian propran senfinan rondiron en la enciklopedio, kiun lia lingvo naskis. Eĉ se Esperanto ne kondukas al Filozofio, ĝi tamen, fidele, ĉiam rekondukas al si mem. Marc van Oostendorp Interesa laboro, dankon! Dum la lastaj jaroj mi iĝis aktiva redaktanto de la vikipedio kaj mi jam vidis multajn artikolojn. Lingvoj klare ludas grandan rolon, do tio ne surprizas min. Multaj malnovaj artikoloj el la frua epoko de la projekto tamen simple havas nekutiman unuan frazon. Anstataŭ la tipa “X estas Y” la stilo de la frazoj estas pli libera. Tio certe influas la nombrojn. Tre interesa artikolo, kaj dankon al Marc Van Ostendorp pro la esploro-laboro. Pri la enhavo de Vikipedio mem, mia demando estus: Kiom da tiuj pli ol 300 000 artikoloj uzeblas kiel lego-materialon por kursoj de Esperanto, B kaj C niveloj, speciale en universitata medio? Mi faris miajn unuajn provojn tiurilate en Ĉinio en Januaro 2011. La fenomeno “sakstrato” limigas la valoron de Viki en universitataj kursoj. Eble iuj aliaj havas sperton kun Viki en kurso-utiligo, kaj povas doni konsilojn. La kvalito kreskis dum la lastaj ses jaroj. Verŝajne la pandemio estis la plej bona afero, kiu iam ajn okazis por la Esperanta Vikipedio. Restas multaj problemoj, sed ni havas aktivegajn redaktantojn kiuj korektigas la akuzativon en tekstoj ktp. Ege bone, ke estas tiom da Esperantistoj kiuj laboras en tiu projekto! Mi, persone, ne havas la talenton por tion fari. Ju pli da artikoloj, kaj speciale ju pli da informo-fontoj vikiaj kaj artikoloj kiuj rilatas unu temon aldonas valorajn legaĵojn por uzado en lingvaj kursoj. Diversaj artikoloj rilatantaj similan temon provizos bonan diskutado-materialon. Krei kurson kiu uzas viki-artikolojn? Espereble iuj faros, kaj listigis ĝin ĉe Eventaservo. Kredeble mi jam simile eksperimentis, en kelkaj lingvoj inkl. de Esperanto, kiam mi ekkonis la “ludon”, sed neniam mi faris tian detalan analizon de la rezultoj, do dankon pro ĝi. Mi tamen avertu pri unu detalo, kiu ne estas menciita, sed estas parto de la “originalaj” reguloj: Nome ke oni sekvu la unuan ligilon kiu ne estas en krampoj aŭ en kursivo. Tio celas eviti ĝuste aĵojn kiel lingvonomoj en tradukoj aŭ etimologioj, kiuj ofte sekvas post la artikola titolo. Sed ĉar en Esperanto oni tute ne ĉiam distingas ilin per tia formato, tiun regulon necesu sekvi ne laŭvorte, sed laŭsence. Tiel ekz. el la artikolo Filozofio oni ne sekvus la ligilon “Antikva greka lingvo”, nek “Esperanto”, sed “Intelekto”. De tie plu: Pensado, Menso, Homo; Primato, Mamuloj, Bilogia klasado. Kaj tie ĝi devojiĝas al Plantoj, ĉar tie mankas pli rigora difino, kiu referencus ĉu al Biologio, ĉu al ekz. Scienco. Efektive kunkulpas la fakto, ke iuj el la artikoloj pri ĝeneralaj temoj (kiuj ne estas aparte popularaj inter verkemaj vikipediistoj) komencas per neperfektaj frazoj, kiuj tuj transiras al subdivido aŭ ekzemploj, anstataŭ unue provi ankri la temon en iu pli ĝenerala kunteksto. Prave. En la esperanta Vikipedio, kiam ni alvenas al la artikolo “Filozofio”, la unua ligilo klarigas la devenon de la vorto, el la antikva greka, kaj do tiu unua ligilo kondukas al artikolo pri tiu ĉi lingvo, kaj ĝi eliras el la buklo, kaj fine alvenas al hindeŭropa lingvaro. Io simila okazas al la hispana vikipedio. Tamen, en la angla aperas komence la artikolo ligilo al “Philosophy (disambiguation)”, kiu fermas la buklon. Necesas atenti tiun “teknikan” problemon. Fakte, mi pensas ke mi jam trovis facilan proceduron por rompi tiujn lingvajn buklojn, modifante iujn (tre malmultajn) vikipediajn artikolojn por “korekti” tiun fenomenon. Sed ne zorgu, mi ne manipulos ilin; almenaŭ ne baldaŭ 🙂 Kun nur 23,7 procentoj kondukantaj al “hindeŭropa lingvaro” kaj “hindeŭropa pralingvo”, kontraste al ĉirkaŭ 97 procentoj al “filozofio” ĉe la angla, mi dirus ke Esperanto, kiel la japana, ne montras la fenomenon – almenaŭ je komparebla nivelo.